Essay

Ilinniartitaaneq inuiaqatigiinni naligiissitaanermut peqataanermullu tunngaviusutut isigineqartarpoq, kisianni nunat inoqqaavinut amerlasuunut systemit nukittorsaaniaraluit ilaatigut immikkoortitsinermut ilaaqataasarput. Allaaserisami pissutsit tamakku misissorneqarput, Ilisimatusarfimmi (Kalaallit Nunaanni Ilisimatusarfik) aamma Sámi Allaskuvlami (Norgemi Sámit ilisimatusarfiat) immikkut ilinniartitseriaatsit sanilliunneqarlutik. Misissuinermi sammineqarput ilisimatusarfinni taakkunani immikkut ilinniartitsissutinut tunngatillugu qanoq pilersaarusiortoqartarnersoq, qanoq ilinniartitsisarnersut qanorlu eqqarsaatersortarnersut, tamakkulu Nunat inoqqaavisa ilisimasaasa, naalagaaffiup ilinniartitaanermut systemiisa aammalu ilanngunneqarnerup ataqatigiinnerinut qanoq ersersitsinersut.

Apeqqut qitiusoq aallartissutigineqarpoq: Nunap inoqqaavini taakkunani marlunni qaffasinnerusumik ilinniartitaaneq qanoq ilusilersorneqartarpa aamma atorneqartarpa, kiisalu tamanna ilaatitsineq pillugu kulturikkut isiginnittaatsimut qanoq isumaqarpa?

Tamanna akissutissarsiniarlugu sanilliussillunga misissuivunga. Ilisimatusarfimmi læseplanit, ilinniartitsinermut periusissiat aammalu ilinniartitsisut allamik oqaaseqartunik oqaatsit allat atorlugit ilinniartitsineq qanoq periuseqarfigineraat pillugit apersornerisigut misissuivunga. Sámi Allaskuvlami atuagassat assingusut atuarpakka, ilisimatusarfiup Sámit oqaasiinik pædagogikkimilu tunngaviit nukittuut ukkataralugit. Metodologi, allatanik misissuineq kvalitativimillu apersuinerit ataatsimoortippakka, siunertaralugu ilisimatusarfinni sinaakkutinik aamma ilinniartitsisut ilinniartullu inuunermi isiginnittaasiannik paasinninnissaq.

Sanilliussilluni periuseq atorlugu ilisimatuutut allaatigisami ilisimatusarfinni taakkunani Nunat inoqqaavisa akuerineqarnissamik, kulturiisa tammatsaaliorneqarnissaannik ilinniagaqarnermilu namminersortuunissamut ilungersuutaat inissitsiterneqarput.

Ilisimatusarfimmi immikkut ilinniartitsineq pingaartumik danskit aamma nunat kippasinnerusut pædagogikkii tunngavigalugit ingerlanneqartarpoq. Atuakkiat, periaatsit taaguutillu amerlanersaat annertuumik Danmarkimiit eqqunneqartarput, Kalaallit Nunaata nunasiaataasimanerata oqaluttuassartaanik aammalu ilinniartitaanermi suli ataqatigiinnerinik ersersitsillutik.

Tamanna unammilligassanik pilersitsisartoq ilinniartitsisut uppernarsapaat. Kalaallit oqaasiini taaguutit ilisimatusarnermi atuutilersinneqarsimasut killeqarput. Immikkut ilinniartitsinerni atuagassat nutserneqarnerini ilinniartitsisunut atuagassamut ungasillisaataasarpoq. Danskit ilinniartitaanermut sinaakkutigisartagaasa kalaallinilu inuiaqatigiinni piviusut akornanni ilinniartut  inissisimalersarput, oqaluttuarisaanerput nunat kippasinnerusut isiginnittaasiat atorlugu isiginiarneqartarmat.

Saniatiguit paasisaq tassaavoq teoriip praktikkillu akornanni assigiinngissuseqartoqarmat. Naak innarluuteqarneq aamma ilanngunneqarnermut tunngasut ilinniartitsinerni ilanngunneqartaraluartut, kalaallit atuarfiini piviusuuvoq isumalluutissanik amigaateqarneq, sulisussaaleqineq aammalu ilinniartitsisunik immikkut pisariaqartitsisunik ilinniarsimasunik amigaateqarneq. Ilinniartitsisut suliatik ima nassuiartarpaat: unammilligassaqarneq, akisussaaffiit amerlanertigut inunnut ataasiakkaanut tuttarnerat systemimiillu aaqqissuulluakkamiit pitsaasumik tapernersorneqarnissap amigaatigineqarnera.

Naatsumik oqaatigalugu Kalaallit Nunaanni immikkut ilinniartitsineq avataanit ilusilersorneqartarpoq, annertuumik suliniuteqarnikkut najukkamut naleqqussarneqartarluni, taamaattorli suli kalaallit ilisimasaannik oqaasiinillu itinerusumik tunngaveqarnissaq amigaataalluni.

Sámi Allaskuvlami pissutsit allaanerupput. Immikkut ilinniartitsinerni saamit oqaasiinit pædagogikkianillu annertuumik ilusilersugaavoq. Ilinniartitsineq norskit najoqqutassiaannit nutsiinnagaanngilaq, kisiannili saamit kulturikkut naleqartitaannik, ilinniarnermi periutsit ileqquusut aammalu inuiaqatigiinnut atugarissaarnermullu ataatsimoorluni isiginnittaaseqarnissaq anguniarneqartarluni.

Ilinniartitsisut oqaatsit pingaaruteqassusaat erseqqissartarpaat: saamisut atuartitsinerminni ilinniartitsisut nunarsuarmut isiginnittaaseq ilinniartut namminneq pigisamittut isigisaat atorlugu ilaatitsineq ilinniartitsissutigisinnaavaat. Periuseq taanna suliamik piginnaasaqarnermik aamma kulturikkut kinaassutsimik nukittorsaavoq.

Ilisimatusarfimmi aamma pingaartinneqarpoq ilisimatusarneq ilinniartitsissutinillu ineriartortitsineq saamit pisariaqartitaannik tunngaveqarnissaat. Programmi Norgemi nuna tamakkerlugu sinaakkutaasumit sunnerneqarsimagaluartoq Sámi Allaskuvla nammineq inissisimavissamik pilersitsisimavoq, tassani saamit ilisimasaat nunallu kippasinnerusut pædagogikkiat naligiimmik pineqarlutik. Tamanna ilinniagaqarnikkut nammineq aalajangiisinnaanermut maligassiuisuuvoq, Kalaallit Nunaata ilinniartitaanermi suli angusimanngisaa.

Piviusut marluk sanileriissillugit inissinneqarnerini takuneqarsinnaavoq annertuumik assigiinngissuseqartut. Ilisimatusarfiit taakku marluk nuna tamakkerlugu ilinniartitaanermut systemit kulturinit saqquminerusunit ilusilersorneqarsimapput, kisianni periusissiaat assigiinngillat.

• Kalaallit Nunaat: Danmarkimiit sinnaakkutit aammalu nunat kippasinnerusut nunarsuarmut isiginnittaasaannit annertuumik tunngaveqarpoq, qaffasinnerusumik ilinniarfinni kalaallit kulturikkut isiginnittaasiaat killilimmik tunngavigineqarlutik. Nutserineq, isumalluutissanik amigaateqarneq aammalu pædagogikkimik kulturikkut tunngavilimmik amigaateqarneq systemip ajornartorsiutigai.

• Sápmi: Saamit oqaasii, kulturiat ilisimasaallu qaffasinnerusumik ilinniarfinni annertuumik nukittorsarneqartarput. Immikkut ilinniartitsineq annertunerusumik nunat inoqqaavini suliniutinut ilaasutut inissisimavoq, tassa nunasiaataajunnaarneq aamma kulturimik ineriartortitsineq.

Sanilliussinermi ersersinneqarpoq nunasiaataanermit kingornussat naalagaaffeqatigiinnilu attaveqatigiinnerit ilinniartitaanernik ilusilersuisuusartut. Kalaallit Nunaata Danmarkimik suli pisariaqartitsinera pædagogikkimik najukkami tunngaveqartumik  ineriartortitsinissaanut akornutaavoq. Sámi Allaskuvlalli takutippaa ilisimatusarfimmi nammineq aqutsineq qanoq ilinniartitaanermik kulturimut attuumassuteqartumik pilersitsisinnaanersoq. Ilisimatusarfik Silamik taaguuteqartumik Immikkoortortaqarfimmik ineriartortitsisimavoq, tassani Inuit ilisimasaat akademiimi qitiutinneqarput, isumassarsiaq taanna ilinniarfigisinnaavarput aammalu nammineq nunarsuarmut isiginnittaaserput aqqutigalugu qaffasinnerusumik ilinniagaqarneq suli ineriartorteqqillugu.

Tassani ilinniartitsissutit kisimik pineqanngillat. Sumiiffinni taakkunani marlunni immikkut ilinniartitsinerup qanoq ingerlanneqarnera, oqartussaassuseqarnerup paasilluarnissaanut iluaqutaavoq. Kikkut ilisimasaat pingaaruteqarpat? Oqaatsit sorliit malittarisassiortarpat? Oqaluttuarisaanermi ilanngunneqarnermilu oqaluttuat kiap nassuiartarpai?

Kalaallit Nunaanni danskit sinaakkutissiaannik atorfissaqartitsinerup aaqqissuussaanermik oqimaaqatigiinngisitsivoq, soorlu aamma aqutsinermi kulturimullu tunngasuni allani aamma taamaattoqartoq. Sámi Allaskuvlap saamit sinaakkutissiaannik atuinissamik kimigiisernera kulturimik pingaartitsilluni, ilanngutivinnissamut unammillerluni aamma namminersornissamut politikkikkut iliuuseqarneruvoq.

Allaaserisami inernilerneqarpoq nunat inoqqaavini qaffasinnerusumik ilinniagaqarnermi immikkut ilinniartitsinerit teknikkimut taamaallaat tunngaveqanngimmata, kulturimulli politikkimullu tunngaveqarlutik. Kalaallit Nunaani Saaminilu aqqutit assigiinngitsut marluk takutinneqarput: aappaani suli nunasiaataasimanermit kingornussanik annertuumik tunngaveqarpoq, aappaalu ilinniartitaanermi namminersornermik annertuumik pilersitsilluni.

Kalaallit Nunaannut unammilligassaavoq nutserineq atuinnarnagu pædagogikkimik kalaallit oqaasiinik kulturiannillu tunngaveqarluartunik ineriartortitsinissaq. Saaminut suliassaq tassaavoq nuna tamakkerlugu nunallu tamalaat akornanni ilinniartitaanermut malittarisassat malinnissaannut naatsorsuutit saniatigut namminneq periusissiaminnik ingerlatsiinnarnissap suli nukittorsaanissaa.

Sanilliussilluni suliaq aamma nunarsuaq tamakkerlugu nunap inoqqaavinut allanut kaammattuivoq: ilinniartitaanermi namminersorneq pingaaruteqarpoq. Immikkut ilinniartitsineq nunasiaataajunnaarneq pillugu oqallinnermi amerlasuutigut puigorneqartarpoq, taamaattoq kulturikkut ineriartortitsinermi aamma ilanngunneqarnermi suliaqarfiuvoq pingaaruteqarluinnartoq.