Kuseriarnerup siaruarneratut
By Camilla Sejberg
Asseq: Camilla Sejberg, like circles on the water, 2025, paper, watercolor, posca, A3.
Author: Camilla Sejberg
Institution: Artist
Email:
Keywords:
Abstract: This essay is not accompanied by an abstract and instead is a reflection by the artist on her own artwork, background in criminology, and experiences as a Greenlandic woman.
Allaatigisaq
Kuseriarnerup siaruarneratut-mi akvarelit posca-pennillu sapangaaqqiatut ilusilersorneqarput pappiaqqamilu sinaakkusiillutik. Qalipaatit tungujortut assigiinngisitaartut qilammik imermillu ilusilersuipput. Qalipagaq ilisarnaatinik aamma marloqiusanik isumalinnik sananeqarsimavoq. Qalipakkami qitiuvoq Inuk arnaq imermi issialluni siunissamut isigisoq. Ujameqarpoq aanaqqiima sapangaaqqiaanit isumassarsiarineqarsimasoq, sapannganit qaqortunit sapanngat aappaluttut, tungujortut aappaluttullu qaamasut ataatsimoortinneqarput. Sapangaaqqat qaqortut Kalaallit Nunaata Avannaani, siulimma nunaanni ileqquusumik atorneqartarput. Sapanngat sinaanni qulliit tarrisinneqarput, qanga aliasuutinut ilisarnaatitut, aammali oqaatigineqartartoq takutinniarlugu; “qiaguit qullippit isitit salissavaat, inuunerlu ersarinnerusumik takusinnaalissavat”.
Arnaq imaani issiavoq imermilu ammallorissuliorluni, takutillugu kingunerlutsitsinerit kinguaariinniit kinguaariinnut ingerlateqqinneqarsinnaanerat aammalu inuiaqatigiinnut inunnullu ataasiakkaanut sunniuteqarsinnaanerat. Arnaq saneqqamigut silliusaqarpoq, timip imermi tarranut assingunera takutinniarlugu, aammalu timimi ilaatigut kusanaagineqarsinnaasut nalinginnaasutut takutikkumallugit. Tunniit (ileqqutoqqat malillugit Inuit kakiortinnerit) arnap uppataani taliinilu kakiornerupput, soorlu aamma siuligut arnat ullumikkullu Inuit amerlasuut pissusitoqqat malillugit kakiortittartut. Kakiorfiit aarnuallu Kalaallit Nunaanni suminngaanneerfiit apeqqutaallutik assigiinngisitaarput, soorlu aamma kakiornerit sammivii taamaattut. Aarnuat ammut qummulluunniit sammisinnaapput, apeqqutaalluni inuunerup kingorna imaaniikkusunnersutit imaluunniit qilammi. Eqqumiitsuliami uani kakiornerit toqqarneqarsimasut oqaluttuarisaanerup kulturikkulluunniit tungaatigut eqqortumik inissinneqanngillat, kakiornerit; tulugaq, qulleq, tuukkat aamma ivaluit anaanannik takutitsisuupput, tassami ilusaat assigiitikkutsigit anersaavut inuunerup kingorna imminnut ilisarisinnaalissapput.
Kalaallit Nunaat pillugu - Issittumi avatangiisinut tunngatillugu - inuit aperineqaraangamik, taaneqartartut nalinginnaanerpaat tassaasarput nunap kusanassusaa, sikorsuit, imaq uumasullu imaluunniit inuiaqatigiinni ajornartorsiutinut tunngasut. Kisianni kriminologiimut tunngatillugu nunasiaateqarnerup oqaluttuarisaanerata ullutsinnut Kalaallit Nunaannut Danmarkimilu inuiaqatigiinnut qanoq sunniuteqarsimanera pillugu naammattumik ilisimasaqartoqanngilaq.
Kriminolog-itut Inummik anaanaqarluni danskimillu ataataqarluni ilisimatusarnermi soqutigisaraara, nunasiaateqarsimanermi Danmarkimi Inunnut arnanut nakuusertarneq qanoq qaammarsarneqartarnersoq. Suliamut tassunga atatillugu qalipaaneq uannut peqqissaatinngorsimavoq, taamaalillungalu Inuit arnat sinniisuuffigisinnaavakka. Titartaasarninni qalipaasarninnilu eqqumiitsuliakka kinguaariit akornanni kingunerlutsitsinernit, feminismemit, akerliunermit, nunasiaataajunnaariartornermit, Inuit kulturiannit oqaluttuarisaarnerannillu ilusilersorneqarput, arnaq qitiutittuaannarlugu.
Kuseriarnerup siaruarneratut uterfigeriarutsigut, qalipakkanni sammineqarpoq kinguaariit akornanni kingunerlutsitsinerit akiuussinnaassuserlu, taamaalillunga angorusuppata kinguaariit akornanni kingunipiluutit pillugit annertunerusumik ataqatigiisitsinissaq, kriminologii aallaavigalugu. Tamannami Kalaallit Nunaannut tunngassuteqarmat, neriuutigaaralu eqqumiitsuliakka pingaarutilinnik eqqarsaatersornissamut aqqutissiuussisinnaassasut.
Kinguaariit akornanni kingunerlutsitsinerit pinngortarput oqaluttuarisaanermi kingunerlutsitsinerit aaqqinneqanngitsut ingerlateqqinneqaraangata. Oqaluttuarisaanermi kingunerlutsitsinerit ima nassuiarneqartarput: annertuumik siammarsimasoq, kulturini aalajangersimasuni misigineqartoq, ataatsimoortumik naalliuuteqarnermik pilersitsisartoq, aammalu inuiaqatigiit avataannit pilersinneqartoq (Wesley-Esquimaux, 2004). Teoriimut kinguaariit akornanni kingunerlutsitsinernut tunuliaqutaasoq, juutinik nungusaanermit eqqugaasimasut pillugit misissuinernit aallaaveqarpoq, kingusinnerusukkullu teorii taanna Canadami Residential Schoolimi eqqugaasimasunut atorneqarsimalluni (Menzies, 2017).
Misissuinerit takutippaat kingunerlutsitsinerit timimut sunniutaasarmata, soorlu aamma anaanap paniullu mannii aanaasup naartulernerani pinngortartut. Kingunerlutsitsinerit aamma aammi eqqaamasanut atassuteqarput, taakku tassaapput eqqaamasat inunnguutigut kulturikkullu ingerlateqqinneqarsinnaasut. Ilaqutariit iluini pissutsinit imaluunniit avatangiisini ileqqunik inuit ataasiakkaat sunnerneqarsinnaammata. Kriminologii assigalugu sociallæringsteoriimi pissusilersuutit takuneqarsinnaasut malillugit meeqqat pissusilersortarput (Bandura, 1976).
Kinguaariit akornanni kingunerlutsitsinerit Kalaallit Nunaannut atassusissagaanni pingaaruteqarpoq paaseqqaassallugit, Danmarkip Kalaallit Nunaat qanoq nunasiaatigilersimaneraa, aammalu innuttaasut aqunneqarnissaat ilanngutivitsinnissaallu siunertaralugit, inuiaqatigiinnut naqisimanninnissamut atortut assigiinngitsut atorneqarsimasut, oqaluttuarisaanermilu kingunerlutsitsinernik pilersitsisimasut.
Kalaallit Nunaata nunasiaataanera 1721-mi aallartippoq, tassa palasip danskip/norskip Hans Egedep Kalaallit Nunaanni ajoqersuineq pilersimmagu. Danmarkili 1945-imi Naalagaaffiit Peqatigiinut ilaasortanngormat, nunarsuarmi nunasiaateqarunnaarnissamik kissaateqarnermit annertusiartortumit sunnerneqarpoq, 1953-imilu Kalaallit Nunaat nunasiaataajunnaarluni Danmarkimi amtinngorpoq (Mølholm Olesen, 2019). Allannguinerup tamatuma nalaani Inuit amerliartornerat danskit naalakkersuisuinut aningaasartuutinik annertusaavoq, Kalaallimmi Nunaanni inuit inuuniarnerat Danmarkimi danskit inuunerannut assingunissaa qulakkeertariaqassagamikku. Taamaattumik oqaluttuarisaanermi kingunerlutsitsinernut assersuutit kingulliit ilaagaat Spiralilersuisimaneq. 1966-imiit Danmarkimi naalakkersuisut inuit amerlassusaat aqunniarlugu annikillisinniarlugulu inuit niviarsiaqqat 4.500-t tikillugit, ilaatigut 13-inik ukiullit amerlanerillu akuersissuteqanngitsut, naartunaveersaasersimavaat (IUD) (Krebs, 2022).
Alla assersuut tassaavoq "Meeqqat misiliutaasimasut". Ukioq 1951-imi danskit naalakkersuisuisa inuiaqatigiinni misileraaneq ingerlappaat. Inuit meerartaat 22-t Danmarkimut nassiunneqarput, Danmarkimi innuttaasunut ilaavilersinniarlugit danskisullu ilinniagaqalersinniarlugit. Siunertaasimavoq Kalaallit Nunaannut uteqqinnissaat Kalaallillu Nunaata ineriartortinneqarnerani siuttuunissaat. Siullermik isumassarsiaasimavoq angajoqqaaqanngitsut Danmarkimut nassiunneqarnissaat; Danmarkimili naalakkersuisut angajoqqaaqanngitsunik naammattunik nassaarsinnaasimanngillat, taamaattumillu meeqqat 16-it ilaqutariinnit qimagussortinneqarput (The Guardian, 2022). Misileraaneq tamaat isigalugu iluatsissimanngilaq, meeqqat oqaatsitik, kulturikkut kinaassusertik ilaquttaminnullu attaveqarnertik annaasimavaat.
Tamakkuupput danskit Kalaallit Nunaannik nunasiaateqarsimanerannik assersuutit tusaamaneqarnerpaat, ullumikkut Kalaallit Nunaannut suli sunniuteqaqataasut. Taamaattorli allanik aamma assersuutissaqarpoq, soorlu ”inatsisitigut ataataqanngitsut”. Meeqqat Kalaallit Nunaanni 1948-1972-ip akornanni aappariinnerup avataani inunngorsimasut, danskit naalagaaffiannit ataataminnik ilisimasaqarnissaminnit, aningaasatigut taperneqarnissaminnit imaluunniit ataataminnit danskiusumit kingornussassaqarnissaminnit itigartinneqarsimapput. Aammattaaq ”Danmarkimi Inuit meerartaat pinngitsaalillugit peersinneqarnissaat” pillugu politikkimi, Inuit meerartaat kommuninit angajoqqaatut misilitsinnermit (FKU) inernerit tunngavigalugit pinngitsaalisamik anaanaminniit peersinneqartarnerat takussaavoq. Misilitsinneq taanna Inuit kulturiannut naapertuutinngilaq tamatumalu kingunerisaanik Inuit meerartaat danskit meerartaannut naleqqiullugit 5-7-eriaammik amerlanerusut peersinneqartarput.
Kalaallit Nunaat 56.000-it missaannik inoqarpoq, kinguaariillu akornanni kingunerlutsitsinerit inunnik ataasiakkaanik inuiaqatigiillu akornanni sunniisarput. kingunerlutsitsinerit ersiutai misissuiffigineqarnerpaat ilaat tassaapput DNA-mut, qarasap kemiianut, misigissutsinut, pissusilersuutinut aammalu peqqissutsimut sunniutaat, minnerunngitsumik isumatsassimangaarneq, aanngajaarniutinik atornerluineq, ptsd, aniguisunut pisuusutut misigineq, kamassaqarneq, imminut pingaartitsinnginneq aammalu inuttut naalliuuteqarneq (Brown-Rice, 2015). Nunarsuarmi nunani tamani inuit amerlassusaat naapertorlugit uuttortaanerni, Kalaallit Nunaanni pinngitsaaliinerit (Karsberg, 2012) imminullu toquttarnerit amerlanerpaat ilagaat (Katajavaara Seidler, Schurmann Tolstrup, Bjerregaard, & Crawford, 2023). Tamatuma saniatigut Inuit Danmarkimiittut marloriaammik amerlanerusut danskinut naleqqiullugit pinerlunniarfigineqarnissamut kinguaassiuutitigullu atornerlunneqarnissamut qaninnerusarput (Baviskar, 2015). Taamaattumik kriminologiinnaanngitsoq tamaalli isigalugu, Kalaallit Nunaanni pinerluttuliortarnerit annertuut aammalu Danmarkimi Inunnut pinerlunnissamut ulorianaatit pinaveersaartinniarlugit, taamatumalu saniatigut Danmarkimi Inuit danskillu akornanni race tunngavigalugu nikassaaneq naligiinnginnerlu annertusiartortut annikillisinniarlugit (pitsaanerpaamillu pisoqassappat peersinniarlugulit) pingaaruteqarpoq siornatigut pisimasunik paasinninnissaq.
Kalaallit Nunaat tusagassiuutini qulequttanit nuanninngitsunit annertunerujussuuvoq, Donald Trumpilu præsidentinngormat Kalaallillu Nunaannik pisiaqarnissaminik kissaatini ersarissumik nalunaarutigimmagu qulequttat amerliartuinnarput. Kuseriarnerup siaruarneratut pinngortitamik tupinnarluinnartumik Kalaallit Nunaata neqeroorutigisinnaasaanik takutitsiinnanngilaq. Takutinneqarputtaaq inuiaqatigiit assigiinngisitaartuunerat taamaattorli itisuumik inuiaqatigiittut ataqatigiinnerat. Kulturi oqaluttuarisaarnerlu imaqarluarput, taakkulu kinguaariinnit tkinguaariinnut ingerlateqqinneqartarput. Eqqumiitsuliornerup uangalu eqqumiitsuliama pingaaruteqassusaat uaniippoq: Kalaallit Nunaanni oqaluttuarisaanermi ajornakusoortut, nunasiaataasimaneq aamma kingunerlutsitsineq pillugit sammisaqarnissamut oqaloqatigiinnissamullu periarfissiisarnerat.
Atuagassat allat tassunga attuumassuteqartut
Bandura, A. (1976). Social Learning Theory . Pearson.
Baviskar, S. (2015). Grønlændere i Danmark. Copenhagen: SFI – Det nationale forskningscenter for velfærd.
Brown-Rice, K. (2015, 10 15). Examining the Theory of Historical Trauma Among Native Americans. The Proffesional Counselour. Retrieved from www.tpjournal.nbcc.org: https://tpcjournal.nbcc.org/examining-the-theory-of-historical-trauma-among-native-americans/
Institut for menneskerettigheder. (2024). Human rights in focus – report to Inatisartut 2022-23. 2023 Danish Institute for Human Rights – Denmark’s and Greenland's National Human Rights Institution .
Karsberg, S. (2012). En undersøgelse af forekomsten af potentielt traumatiserende oplevelser og Post Traumatisk Stress Syndrom blandt Grønlandske unge. Odense: Videnscenter for Psykotraumatologi, Syddansk Universitet.
Katajavaara Seidler, I., Schurmann Tolstrup, J., Bjerregaard, P., & Crawford, A. &. (2023, 03 21). Time trends and geographical patterns in suicide among Greenland Inuit. bmcpsychiatry.
Krebs, L. M. (2022, 07 21). Justice info . Retrieved from www.justiceinfo.net: https://www.justiceinfo.net/en/103874-denmark-greenland-traumatic-birth-control-campaign.html
Mølholm Olesen, S. (2019, 08 19). Nordics Info. Retrieved from https://nordics.info/show/artikel/the-danish-decolonisation-of-greenland-1945-54-1
Menzies, P. (2017). Developing an Aboriginal Healing Model for Intergenerational Trauma. International Journal of Health Promotion and Education.
The Guardian. (2022, 03 10). the guardian . Retrieved from www.theguardian.com: https://www.theguardian.com/world/2022/mar/10/denmark-pm-says-sorry-to-greenland-inuits-taken-for-heartless-social-experiment
Wesley-Esquimaux, C. &. (2004). Historic Trauma and Aboriginal Healing . Aboriginal Healing Foundation.
Inuit eqqumiitsuliortut amerlapput, assigiinngitsutigut kalaallit avatangiisiannik takutitsisartut. Aana eqqumiitsiliortunut allattorsimaffik, inuit oqaluttuarisaanerannik kulturiannillu takutitsisartut, isummanik siaruarterisut aamma akademi pillugit isumassarsiortitsisartut ilisimasanillu avitseqatigiittartut.
Kuluk Helms, isiginnaartitsisartoq, kulturimik takutitsisartoq, uaajeertartoq, taalliortoq ilinniartitsisorlu. Aka Hansen, filmiliortartoq, atuakkiortoq, illersuisuullunilu isummanik siariarterisoq. Paarma Brandt, eqqumiitsuliortoq. Naja Dyrendom Graugaard, ilisimatooq aamma lektori. Sarah Aviaja Hammeken, qitittartoq eqqumiitsuliortorlu. Maya Sialuk Jacobsen, kulturikkut ilisimatooq aammalu ileqqutoqqat malillugit kakiuisartoq. Paninnguaq Pikilak, siuaasanik ilisimasalik, inuit kakiueriaasaannik ingerlatsisoq. Pia Arke, eqqumiitsuliortoq. Maria Kreutzmann, atuakkiortoq ilusilersuisartorlu. Coco Apunnguaq Lynge, atuakkiortoq ilusilersuisartorlu. Ujammiugaq Møller, eqqumiitsuliortoq. Bolatta Paarnaq Silis-Høegh, eqqumiitsuliortoq. Jessie Kleemann, eqqumiitsuliortoq atuakkiortorlu.